Kurtuluş Camii / Saint Mary Kilisesi

Günümüzde Kurtuluş Camii olarak bilinen St. Mary Kilisesi Tepebaşı Mahallesi’ndedir. Bir Ortodoks Kilisesi olan St. Mary’nin yapımına 1876 yılında başlanmış olup, inşasında kesme kireçtaşı (keymıh) ve bazalt kullanılmıştır. Bazalt ve keymıh taşının uyumu ve diğer bazı mimari özellikleri açısından Alaüddevle Camii ile gösterdiği benzerlik dikkat çekicidir. 1876-1892 yılları arasında tasarımını Sarkis Balyan, taş ustalığını ise Sarkis Taşçıyan yapmıştır. 1892 yılında St. Mary adıyla ibadete açılır.

Osmanlı padişahları da yapımına maddi destek vermişlerdir. 1922’de Ermeniler Gaziantep’ten ayrılınca bina 1930’da Adalet Bakanlığı’na devredilir ve cezaevi olarak kullanılmaya başlanır. 1981’de yeni cezaevi yapılınca buradaki mahkûmlar oraya taşınmıştır. 1984’te bina Adalet Bakanlığından bir hayırsever tarafından satın alınarak Diyanet İşleri Başkanlığı’na bağışlanmıştır. Gaziantepli ünlü alimlerden rahmetli Adil Özberk mabedin camiye çevrilmesi noktasında büyük gayretler sarf etmiştir.

Mabed günümüzde cami olarak hizmet vermektedir. Binanın iki kuzey iki güney bir de doğuda olmak üzere beş kapısı vardır. Güney tarafında ortada bulunan pencere iptal edilerek mihrap yapılmıştır. Kilisenin inşasında Antep’in önde gelen Ermeni ailelerinden Nazaretyanlardan Nazaretyan Nicholas Ağa’nın büyük çabası olmuştu. Yapı işlerini de Antep’in meşhur taş ustalarından Sarkis Kadehciyan yapmıştı. Kilisenin tepesine yerleştirilen haçlar, şehirdeki camilerin minarelerinden daha yüksekteydi. Görkemli yapısıyla kilisenin şehrin görümüne hâkim olması amaçlanmıştı.

Kilisenin çanı Londra’da yaşayan Hrant Köşkeryan isimli bir Ermeni tarafından Brezilya’da yaptırılmıştı. Ağırlığı bir ton olan bu çan bugün de Gaziantep Müzesi’nde korunmaktadır (Güllü, 2010: 92).