Türbeler
İmam Gazali Türbesi
Şahinbey
Günümüzde Mevcut
Gaziantep Şahinbey İlçesi Yazıcık Mahallesi, İmam Gazali sokakta.
Açıklama
İmam Gazali’nin Yazıcık semtinde kastel ve mescidi vardır. Gaziantep Kalesi’nde bulunan hamamın kuzeyindeki 12 numaralı burcun içinde de bir türbesinin bulunduğu bilinmektedir.
Halk, geçmişte 12 numaralı kale burcunu her ne kadar İmam (Muhammed) Gazali Türbesi diye bilse de aslında burası bir türbe olmayıp, Muıhammed Gazali’nin kardeşi Ahmet Gazali’nin makamıdır. Muhammed Gazali, 1111 yılında Tus’da vefat edip oraya gömülmüştür. Kendisinin Şam’a gelmiş olduğu bilinmekle birlikte Antep’e uğradığı hakkında bilgi yoktur. Türbe 1487’den önce yapılmıştır. Halen bakımsız bir vaziyette olup yakında kalenin restorasyonunun tamamlanmasıyla birlikte bu eserin de ele alınacağı ifade edilmektedir. Kalenin yegâne kapısı olan kuzeybatı köşedeki kapıdan girilip sola, yani doğuya doğru yokuş yukarı devam eden beşik tonoz örtülü dehlizin sonunda, kuzeye bakan burcun içinde eskiden bir mezar olduğu rivayet edilmektedir. Bugün bir kısmı yıkılmış olan bu burçta kitabe, tezyinat ve türbe görünüşü veren herhangi bir teferruat mevcut değildir. 16. yüzyılın ortalarında Antep’i ziyaret eden Evliya Çelebi de halkın bu türbenin Gazalî’ye ait olduğuna inandığını bildirdikten sonra bunun gerçek dışı olduğunu şu sözleriyle ifade etmektedir: “Kale kapısı mabeyninde imam Gazalî ki, tabiindendir. Şafii mezhebinde ulu sultandır. Mutaflık ile geçinirdi. Kazzazlar (ipekçiler), pirlerinin İmam-ı Gazalî olduğuna inanırlar, ama galattır. Cümle Antep halkının güzel zanlarının neticesi, İmam Muhammed Gazalî ve biraderi Ahmed Gazalî Antep kalesinde medfundur; amma galattır”. Evliya Çelebi’nin “amma galattır” yani (yanlıştır, başka bir kelimeden bozulmuştur) demesi, yerinde bir görüştür. O halde, bu “Gazalî” sözünün “yün eğiren, iplikçi” anlamına geldiği, keza “ipekçi” anlamına gelen “kazzazî” sözünün de “gazzali” sözüne ne kadar benzediği açıktır. Antep’teki ipekçilerin ve dokumacıların, Antep’te türbesi bulunan bu şahsı 1920’li, 1930’lu yıllara kadar mesleklerinin piri olarak görüp mezarını ziyaret etmeleri, ona kurban kesmeleri, ahilik geleneğine göre peştemal kuşanmaları, aslında İmam Gazali Türbesi’nin isminin, meşhur filozof ve din bilgininden değil, Antepli bir meslek pirinden geldiğini göstermektedir. Bali oğlu İbrahim Bey’in 893 (1487) yılında yazarak Memluklü sultanı Kayıtbay’a takdim ettiği Hikmetname isimli ansiklopedik şiir kitabında bu türbeden de bahsedilmekte ve şöyle denilmektedir:
Anın hısnındadır Allahü âlem
Makâm-ı Ahmed-i Gazzali’nin hem
Bali oğlu İbrahim Bey bu şiirinde Ahmed-i Gazzalî’nin makamının Antep kalesinde olduğunu söylerken “Allahu alem” (doğrusunu Allah bilir) demek suretiyle tereddüdünü de ihmal etmemiştir. Fakat onun bu sözleri, 1487 tarihinde bile bu inanışın artık iyice yaygınlık kazanmış olduğunu göstermesi bakımından önemlidir. Türbe olduğu söylenilen, fakat aslında belki bir mezardan ibaret makber olan bu makamın tarihi, Antep şehrinin ve kalesinin Eyyubilerin elinde önem kazandığı 12. yüzyıl sonları ile 13. yüzyıl başlarına kadar geriye gitmektedir. Sadece Antep’te değil, hemen hemen bütün Türk kalelerinde sevilen meşhur dinî veya menkıbevi bir şahsa ait bir mezar bulunmaktadır. Böyle bir mezarın veya makamın, türbenin bulunması veya bulunduğuna inanılması, kaleyi savunan şehir halkının ve askerlerin maneviyatını kuvvetlendireceğine şüphe yoktur. İşte Antep kalesindeki İmam Gazali Türbesi’nin veya makamının bulunduğuna inanılması da böyledir. Bu türbe İmam Muhammed veya kardeşi Ahmet Gazalî’ye ait olmayıp, 12-13. yüzyılda yaşamış Antep’li bir gazzalî (iplikçi, dokumacı) veya kazzazî (ipekçi) lakaplı meşhur bir şahsa aittir (Çam, 2006: 367).
İmam Gazali adı kaledeki yerinden başka bir de Yazıcık semtinde bir sokak adında yaşamaktadır. Bu sokakta aşağıya 40 basamak merdivenle inilen Hamam Gazal adında bir havuz vardır. Buna eskiler Aynül Gazalî derlermiş. Rivayete göre Gazalî, Hamam Gazel’in baş ucuna inerken sol tarafındaki kayadan oyma mescitte çile çıkarmış havuzda da yıkanmıştır. Su kurumazdan önce bu havuzdan şifa dileği ile su götürenler yıkananlar vardı.
Geçmiş dönemlerde Gaziantep’teki mutaf ve mazmanlar Gazali’yi sanatlarının piri sayarlarmış. Eskiden baharın ilk günlerinde esnafça toplanıp kaleye çıkar türbeyi ziyaret eder, kurban keser, pirlerini anar, sanata yeni başlayıp peştemal kuşananların ilk işi Gazalî türbesini ziyaret etmek mum dikmek, eskimiş ise yeşil örtüsünü tazelemekti.
Birçok Türk şehir ve kasabalarında olduğu gibi Gaziantep’te de güvercine dokunulmaz. Avcılar tüfek atmaz. Avcının biri bütün gün dolaşır bir türlü avlanamaz. Boş dönmemek için şehrin kenarındaki bir ağaçta konulu tek güvercini vurmak ister. Üç defa nişan alır. Her seferinde tetiği çekeceği sırada ağaçtaki güvercin insan olarak şekillendiğinden ateş etmekten vazgeçer. Sonuncu da her halde bir hayal görüyorum diyerek tetiğe dokunur. Fakat güvercin düşecek yerde kendine fenalık gelerek olduğu yere yıkılır. Avcıyı bulanlar önce evine sonra da nefes etmesi için Gazalîye götürürler. Avcı, kendine geldikten sonra Gazalî göğsünü açarak “Zalim bak beni ne hale koydun” diyerek saçma yaralarını gösterir. Türbe, genellikle kadınlar tarafından ziyaret edilir. Ramazan ayında gündüzleri erkekler de ziyaret etmektedirler. Türbe, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Koruma Uygulama Denetim Büro Daire Başkanlığı (KUDEB) tarafından 2017 yılında restore edilmiştir.
Halk, geçmişte 12 numaralı kale burcunu her ne kadar İmam (Muhammed) Gazali Türbesi diye bilse de aslında burası bir türbe olmayıp, Muıhammed Gazali’nin kardeşi Ahmet Gazali’nin makamıdır. Muhammed Gazali, 1111 yılında Tus’da vefat edip oraya gömülmüştür. Kendisinin Şam’a gelmiş olduğu bilinmekle birlikte Antep’e uğradığı hakkında bilgi yoktur. Türbe 1487’den önce yapılmıştır. Halen bakımsız bir vaziyette olup yakında kalenin restorasyonunun tamamlanmasıyla birlikte bu eserin de ele alınacağı ifade edilmektedir. Kalenin yegâne kapısı olan kuzeybatı köşedeki kapıdan girilip sola, yani doğuya doğru yokuş yukarı devam eden beşik tonoz örtülü dehlizin sonunda, kuzeye bakan burcun içinde eskiden bir mezar olduğu rivayet edilmektedir. Bugün bir kısmı yıkılmış olan bu burçta kitabe, tezyinat ve türbe görünüşü veren herhangi bir teferruat mevcut değildir. 16. yüzyılın ortalarında Antep’i ziyaret eden Evliya Çelebi de halkın bu türbenin Gazalî’ye ait olduğuna inandığını bildirdikten sonra bunun gerçek dışı olduğunu şu sözleriyle ifade etmektedir: “Kale kapısı mabeyninde imam Gazalî ki, tabiindendir. Şafii mezhebinde ulu sultandır. Mutaflık ile geçinirdi. Kazzazlar (ipekçiler), pirlerinin İmam-ı Gazalî olduğuna inanırlar, ama galattır. Cümle Antep halkının güzel zanlarının neticesi, İmam Muhammed Gazalî ve biraderi Ahmed Gazalî Antep kalesinde medfundur; amma galattır”. Evliya Çelebi’nin “amma galattır” yani (yanlıştır, başka bir kelimeden bozulmuştur) demesi, yerinde bir görüştür. O halde, bu “Gazalî” sözünün “yün eğiren, iplikçi” anlamına geldiği, keza “ipekçi” anlamına gelen “kazzazî” sözünün de “gazzali” sözüne ne kadar benzediği açıktır. Antep’teki ipekçilerin ve dokumacıların, Antep’te türbesi bulunan bu şahsı 1920’li, 1930’lu yıllara kadar mesleklerinin piri olarak görüp mezarını ziyaret etmeleri, ona kurban kesmeleri, ahilik geleneğine göre peştemal kuşanmaları, aslında İmam Gazali Türbesi’nin isminin, meşhur filozof ve din bilgininden değil, Antepli bir meslek pirinden geldiğini göstermektedir. Bali oğlu İbrahim Bey’in 893 (1487) yılında yazarak Memluklü sultanı Kayıtbay’a takdim ettiği Hikmetname isimli ansiklopedik şiir kitabında bu türbeden de bahsedilmekte ve şöyle denilmektedir:
Anın hısnındadır Allahü âlem
Makâm-ı Ahmed-i Gazzali’nin hem
Bali oğlu İbrahim Bey bu şiirinde Ahmed-i Gazzalî’nin makamının Antep kalesinde olduğunu söylerken “Allahu alem” (doğrusunu Allah bilir) demek suretiyle tereddüdünü de ihmal etmemiştir. Fakat onun bu sözleri, 1487 tarihinde bile bu inanışın artık iyice yaygınlık kazanmış olduğunu göstermesi bakımından önemlidir. Türbe olduğu söylenilen, fakat aslında belki bir mezardan ibaret makber olan bu makamın tarihi, Antep şehrinin ve kalesinin Eyyubilerin elinde önem kazandığı 12. yüzyıl sonları ile 13. yüzyıl başlarına kadar geriye gitmektedir. Sadece Antep’te değil, hemen hemen bütün Türk kalelerinde sevilen meşhur dinî veya menkıbevi bir şahsa ait bir mezar bulunmaktadır. Böyle bir mezarın veya makamın, türbenin bulunması veya bulunduğuna inanılması, kaleyi savunan şehir halkının ve askerlerin maneviyatını kuvvetlendireceğine şüphe yoktur. İşte Antep kalesindeki İmam Gazali Türbesi’nin veya makamının bulunduğuna inanılması da böyledir. Bu türbe İmam Muhammed veya kardeşi Ahmet Gazalî’ye ait olmayıp, 12-13. yüzyılda yaşamış Antep’li bir gazzalî (iplikçi, dokumacı) veya kazzazî (ipekçi) lakaplı meşhur bir şahsa aittir (Çam, 2006: 367).
İmam Gazali adı kaledeki yerinden başka bir de Yazıcık semtinde bir sokak adında yaşamaktadır. Bu sokakta aşağıya 40 basamak merdivenle inilen Hamam Gazal adında bir havuz vardır. Buna eskiler Aynül Gazalî derlermiş. Rivayete göre Gazalî, Hamam Gazel’in baş ucuna inerken sol tarafındaki kayadan oyma mescitte çile çıkarmış havuzda da yıkanmıştır. Su kurumazdan önce bu havuzdan şifa dileği ile su götürenler yıkananlar vardı.
Geçmiş dönemlerde Gaziantep’teki mutaf ve mazmanlar Gazali’yi sanatlarının piri sayarlarmış. Eskiden baharın ilk günlerinde esnafça toplanıp kaleye çıkar türbeyi ziyaret eder, kurban keser, pirlerini anar, sanata yeni başlayıp peştemal kuşananların ilk işi Gazalî türbesini ziyaret etmek mum dikmek, eskimiş ise yeşil örtüsünü tazelemekti.
Birçok Türk şehir ve kasabalarında olduğu gibi Gaziantep’te de güvercine dokunulmaz. Avcılar tüfek atmaz. Avcının biri bütün gün dolaşır bir türlü avlanamaz. Boş dönmemek için şehrin kenarındaki bir ağaçta konulu tek güvercini vurmak ister. Üç defa nişan alır. Her seferinde tetiği çekeceği sırada ağaçtaki güvercin insan olarak şekillendiğinden ateş etmekten vazgeçer. Sonuncu da her halde bir hayal görüyorum diyerek tetiğe dokunur. Fakat güvercin düşecek yerde kendine fenalık gelerek olduğu yere yıkılır. Avcıyı bulanlar önce evine sonra da nefes etmesi için Gazalîye götürürler. Avcı, kendine geldikten sonra Gazalî göğsünü açarak “Zalim bak beni ne hale koydun” diyerek saçma yaralarını gösterir. Türbe, genellikle kadınlar tarafından ziyaret edilir. Ramazan ayında gündüzleri erkekler de ziyaret etmektedirler. Türbe, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Koruma Uygulama Denetim Büro Daire Başkanlığı (KUDEB) tarafından 2017 yılında restore edilmiştir.
Galeri